ARTYKUŁY

Ornament_1

ŻYTO

Chleb
Chleb
spelt, close up, texture

Spośród prastarych zbóż najbardziej znany jest obecnie orkisz. Spora w tym zasługa św. Hildegardy z Bingen, średniowiecznej mistyczki, zielarki i znawczyni medycyny naturalnej. Jej zalecenia dietetyczne sprzed tysiąca lat przeżywają obecnie prawdziwy renesans.

Orkisz jest jednym z najstarszych podgatunków pszenicy. Starsze są tylko pszenica jednoziarnowa (samopsza) oraz pszenica dwuziarnowa (płaskurka). Znano go już w epoce kamiennej, czyli około siedem-osiem tysięcy lat przed naszą erą. Był podstawowym zbożemw czasach biblijnych. Jak wynika z badań archeologicznych, przynajmniej od końca epoki brązu orkisz był ważną rośliną uprawną w wielu częściach Europy. Jak piszą najwybitniejsi w Polsce znawcy tej tematyki – Józef Tyburski i Mieczysław Babalski – orkisz przez wieki był dominującym zbożem uprawianym w rejonach o chłodnym klimacie: w Skandynawii, w górskich rejonach Niemiec, Szwajcarii i w Polsce. W niektórych regionach, jeszcze u schyłku XIX wieku, był bardziej rozpowszechniony od pszenicy zwyczajnej (np. w Badenii-Wirtembergii aż 72 procent zbóż chlebowych stanowił orkisz, a po 14 procent pszenica zwyczajna i żyto). Ostatecznie został jednak wyparty przez nowoczesne odmiany pszenicy zwyczajnej, które dają większe plony i są łatwiejsze w zbiorze.

Jednak od końca XX wieku jest zauważalny prawdziwy renesans upraw orkiszu i żywności powstałej z jego udziałem. Ma to związek z rozwojem rolnictwa ekologicznego oraz docenieniem walorów żywieniowych tego gatunku, który – pozostając w swoistym zapomnieniu – uniknął istotnych modyfikacji (np. ulepszenia jego obrabialności i przerabialności, przyswajalności nawozów sztucznych). Według ekspertów cytowanych przez dr Ewę Dąbkowską orkisz – ze względu na swoje starożytne pochodzenie i zachowanie cech pszenic pierwotnych, w tym długiego źdźbła – nie wymaga nawożenia mineralnego i daje nawet bez niego zadawalające plony. Dzięki długiemu źdźbłu kłosy orkiszu są także mniej narażone na atak pleśni i innych patogenów oraz szkodników. Niektóre źródła podają również, że zboże to jest szczególnie odporne na wiele szczepów rdzy żółtej, która atakuje rośliny w północnej i środkowej Europie. Tak więc, dzięki swoistemu „naturalnemu zabezpieczeniu”, można podczas uprawy orkiszu z powodzeniem ograniczyć stosowanie środków grzybobójczych i pozostałych pestycydów. Co ciekawe, dokonany przez badaczy z Uniwersytetu w Konstancji pomiar radioaktywności ziarna zbóż ze zbiorów 1986 roku, czyli tuż po katastrofie w Czarnobylu, wykazał, że ziarno orkiszu miało czterokrotnie niższą radioaktywność niż inne badane zboża.

    Dlaczego orkisz?

    Ornament_tekst

    W Europie (w tym w Polsce) zainteresowanie pszenicami oplewionymi, takimi jak samopsza, płaskurka oraz orkisz, powróciło po wielu latach, wraz ze wzrostem zapotrzebowania (szczególnie w kręgu bardziej świadomych konsumentów) na produkty tradycyjne i ekologiczne oraz na tzw. żywność funkcjonalną. Produkty te, choć często niekonwencjonalne, wykazują działanie prozdrowotne, są mniej alergenne, bogatsze w składniki pokarmowe i przez to, że pochodzą przeważnie z produkcji ekologicznej, wykazują mniejsze zanieczyszczenie środkami ochrony roślin i nawozami sztucznymi. Naukowcy, analizując fenomen powrotu orkiszu na pola uprawne, zwracają uwagę m.in. na:

    • ciekawość rolników, odnośnie do zachowania się tego zboża w warunkach uprawy  ekologicznej

    • korzyści ekonomiczne wynikające z oferowania nowych, atrakcyjnych produktów

    • szukanie rynkowych nisz przez producentów żywności, w celu zwiększenia swoich  dochodów

    • zboże

    Dieta św. Hildegardy

    Ornament_tekst

    Nie bez znaczenia w rosnącej na powrót popularności orkiszu jest ciesząca się ogromnym powodzenie dieta zalecana przez św. Hildegardę z Bingen. Preferowany przez nią sposób żywienia charakteryzuje się zdecydowaną przewagą produktów wegańskich. Jest to w praktyce dieta orkiszowo-warzywno-owocowa, zaś nabiał czy mięso powinny stanowić zaledwie jej uzupełnienie. W założeniu tej średniowiecznej mistyczki głównym pokarmem człowieka powinien być orkisz. Najlepiej, by pojawiał się on w każdym z trzech głównych posiłków. Działa wzmacniająco, ogrzewająco, stanowi jeden z trzech (obok kasztanów i kopru włoskiego) najlepiej przyswajalnych produktów. Wielu dietetyków uważa, że dieta św. Hildegardy jest jednym z najbardziej uniwersalnych planów żywieniowych.

    Intuicja św. Hildegardy została potwierdzona naukowo. Ziarno orkiszu zawiera: 56% skrobi, 11,6% białka, 2,7% tłuszczu i 2% składników mineralnych. W porównaniu z pszenicą zwyczajną zawiera więcej witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, E, D) i witamin z grupy B: B1, B2 oraz PP (B3). Warta podkreślenia jest również wysoka zawartość takich minerałów jak fosfor, żelazo, cynk, mangan czy kobalt. Dojrzały orkisz jest także źródłem kwasu krzemowego. W jego wewnętrznym ziarnie potwierdzono występowanie rodanidu, czyli naturalnej substancji wykazującej właściwości przeciwbakteryjne. Do zaleceń świętej i jej oryginalnych receptur nawiązuje najnowsza oferta produktów CSM Bakery Solutions. Produkty, których głównymi składnikami są prastare zboża, zostały wyróżnione specjalną pieczęcią z wizerunkiem św. Hildegardy. CSM Bakery Solutions jest jedyną firmą posiadającą licencję Forum Hildegard von Bingen z Rochusberga na wykorzystanie takiego znaku. Forum to jest specjalnym ośrodkiem kultywującym blisko tysiącletnią tradycję kulinarną i żywieniową św. Hildegardy. Proponowany przez CSM Bakery Solutions chleb orkiszowy św. Hildegardy jest pieczywem powstałym na bazie mieszanki zawierającej pełnoziarnistą mąkę orkiszową, grys ziarna orkiszowego, pełnoziarniste płatki orkiszowe, razowy zakwas z pełnoziarnistej mąki orkiszowej, a także dodatek ziaren słonecznika oraz słodów jęczmiennych i soli morskiej.

    Mąka orkiszowa

    Ornament_tekst

    Szerokie zainteresowanie orkiszem sprawia, że analizowane są także parametry mąki orkiszowej. W 2007 roku prof. Katarzyna Majewska wraz z grupą współpracowników z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie prowadziła badania nad wartością wypiekową mąki otrzymanej z ziarna siedmiu odmian pszenicy orkisz oraz z ziarna (wzorca) jednej odmiany pszenicy zwyczajnej uprawianego w Polsce w kontrolowanych warunkach agrotechnicznych według zasad rolnictwa ekologicznego. W badanej mące określono zawartość popiołu całkowitego, liczbę opadania, wydajność glutenu mokrego, zawartość białka ogółem oraz liczbę sedymentacji Zeleny’ego. Wykonano również próbny wypiek laboratoryjny, przeprowadzono komisyjną ocenę sensoryczną uzyskanych bochenków chleba oraz oceniono ściśliwość miękiszu, stosując test jednoosiowego ściskania między płytkami. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej.

    Mąka otrzymana z ziarna większości odmian orkiszu charakteryzowała się większą wydajnością glutenu mokrego i zawartością białka ogółem w porównaniu ze wzorcem. Białko to miało nieco niższą jakość niż białko mąki z ziarna pszenicy zwyczajnej odmiany Korweta. Na podstawie wyników próbnego wypieku laboratoryjnego stwierdzono, że z mąki otrzymanej z ziarna niektórych badanych odmian orkiszu można uzyskać pieczywo o jakości porównywalnej z jakością pieczywa uzyskanego z mąki z ziarna pszenicy zwyczajnej odmiany Korweta, a nawet – w przypadku niektórych parametrów opisujących jakość pieczywa (wydajność pieczywa, strata piecowa, porowatość miękiszu, krajalność, smak i zapach) – przewyższającej jakość pieczywa uzyskanego ze wzorca. W badaniu stwierdzono, że ziarno orkiszu może stanowić dobry surowiec do produkcji mąki chlebowej. W ocenie naukowców rekomendowanymi odmianami są: Oberkulmer Rotkorn i Ceralio.

    Zboże

    Orkisz

    Pradawne zboża

    Nazwy systematyczne orkiszu w różnych językach:

    Divider

    niemiecki: Dinkel, Dinkel – Weizen, Korn, Spelz

    angielski: spelt, spelt wheat

    francuski: èpeautre

    włoski: spelta, farro

    hiszpański: eskandia (w niektórych regionach nazywany jest fisga)

    węgierski: tönkölybuza

    czeski: pšenice špalda

    ruski: полба

    polski: pszenica orkisz, orkisz, szpelc

    6.07.2016

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *